چيزى كه هست از آنجايى كه دنبال جمله « أُحْكِمَتْ آياتُه » فرموده : « ثُمَّ فُصِّلَتْ » ، مىفهميم كه مراد از احكام ، حالى است از حالات تمامى آيات كتاب ، مىخواهد بفرمايد قرآن كريم قبل از نزول ، امرى واحد بوده ، و هنوز دستخوش تجزى و تبعض نشده بود ، در آن موقع آياتش متعدد نبود ( و وقتى قرار شد نازل شود يعنى در خور فهم بشر گردد داراى آيات و اجزا شد « مترجم » ) ، پس كلمه احكام در آيه سوره هود وصف تمامى كتاب است ، و در آيه مورد بحث وصف بعضى از آيات نسبت به بعضى ديگر است چون معناى بعضى از آيات قرآن روشن است ، و تشابهى در آنها نيست و بعضى ديگر اينطور نيست . به عبارت ساده تر ، از آنجايى كه در آيه مورد بحث ، آيات قرآن را به دو قسمت محكم و متشابه تقسيم كرده مىفهميم منظور از احكام در اين آيه ، غير از احكام در آيه سوره هود است ، و همچنين منظور از تشابه در آيه مورد بحث غير از آن تشابهى است كه در سوره زمر تمامى قرآن را متصف به آن دانسته ، و فرموده : « كِتاباً مُتَشابِهاً مَثانِيَ » « 1 » . حال ببينيم معناى « ام الكتاب » چيست ؟ و چرا آيات محكم را « ام الكتاب » خوانده ؟ كلمه « ام » به حسب اصل لغت به معناى مرجعى است كه چيزى و يا چيزهايى بدان رجوع مىكنند ، و آيات محكم را نيز از همين جهت « ام الكتاب » خوانده كه مرجع آيات متشابه است ، پس معلوم مىشود بعضى از آيات قرآن ، يعنى متشابهات آن ، به بعضى ديگر ، يعنى آيات محكم ، رجوع دارند ، و از همين جا روشن مىشود كه اضافه كلمه « ام » بر كلمه « الكتاب » ، اضافه لاميه ، نظير اضافه « ام » بر كلمه « الاطفال - مادر كودكان » نيست ، بلكه به معناى « من از » است ، نظير اضافه در « نساء القوم » و « قدماء الفقهاء » و امثال آن است . و بنا بر اين قرآن كريم مشتمل بر آياتى است كه مادر و مرجع آيات ديگر است ، و اگر كلمه « ام » را مفرد آورده ، با اينكه آيات محكم متعدد است و جا داشت كلمه نامبرده را به صيغه جمع يعنى « امهات » بياورد ، و بفرمايد : « هن امهات الكتاب » ، براى اين بود كه بفرمايد : آيات محكم در بين خود هيچ اختلافى ندارند بطورى كه گويى يكى هستند . نكته ديگر اين كه : در آيه شريفه ، كلمه « محكمات » در مقابل * ( « أُخَرُ مُتَشابِهاتٌ » ) * قرار گرفته ، پس معلوم مىشود ، همانطور كه گفتيم آيات قرآن دو قسمند ، آن دسته كه محكم است متشابه نيست ، و آنكه متشابه است محكم نيست و تشابه به معناى توافق چند چيز مختلف و اتحاد آنها در پاره اى از اوصاف و كيفيات است ، و از سوى ديگر قرآن را چنين توصيف كرده

--> ( 1 ) كتابى كه همه اش متشابه و مثانى است . سوره زمر آيه 23 .